اختلال در مسیرهای زمینی صادرات ایران، در شرایطی که گزینه‌های حمل‌ونقل جایگزین نیز با محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند، به یکی از چالش‌های تازه فعالان بازار فولاد تبدیل شده است. گزارش منتشرشده از سوی متال اکسپرت در ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که توقف فعالیت تجاری در چند گذرگاه مرزی ایران با عراق و پاکستان، علاوه بر ایجاد تأخیر در ارسال کالا، ریسک اجرای قراردادها و تسویه مالی معاملات را افزایش داده است.
پیامد این وضعیت تنها به محموله‌هایی که پشت مرزها متوقف مانده‌اند محدود نمی‌شود. افزایش هزینه‌های حمل، درگیرشدن سرمایه در گردش شرکت‌ها و تغییر احتمالی مقصد فروش محصولات، عواملی هستند که می‌توانند بر تصمیم‌های صادرکنندگان و شرایط معاملات داخلی اثر بگذارند. بااین‌حال، مشخص نیست که این اختلال در نهایت به افزایش عرضه فولاد در داخل منجر شود یا فروشندگان ترجیح دهند تا روشن‌شدن وضعیت مسیرها، عرضه کالا را به تعویق بیندازند.
توقف تجارت در گذرگاه‌های مرزی؛ محموله‌ها در انتظار تعیین تکلیف
بر اساس اطلاعات گزارش متال اکسپرت، عراق در ۲۱ اکتبر گذرگاه الشیب در مقابل مرز چذابه ایران را تا اطلاع ثانوی به روی خودروهای تجاری و مسافران بست. در مرز ایران و پاکستان نیز از ۱۷ اکتبر تردد تجاری در گذرگاه‌های تفتان–میرجاوه و گبد–ریمدان متوقف شده بود. گزارش‌های منتشرشده در ۲۲ اکتبر از شروع محدود و تدریجی مبادلات در مسیر ریمدان–گبد خبر می‌دادند؛ بااین‌حال، این تحول به معنای بازگشت کامل تجارت به شرایط عادی نبود.
ادامه محدودیت‌ها، برنامه‌ریزی برای حمل محموله‌های صادراتی را دشوار می‌کند. صادرکنندگان باید زمان تحویل را با خریداران هماهنگ کنند، وضعیت ناوگان حمل را در نظر بگیرند و برای تغییر احتمالی برنامه ارسال کالا آماده باشند. در معاملاتی که زمان تحویل بخشی از تعهدات قرارداد است، این تأخیرها می‌توانند زمینه اختلاف میان فروشنده و خریدار را نیز فراهم کنند.
یکی دیگر از مشکلات، فشار مالی بر صادرکنندگان است. طبق اطلاعات مطرح‌شده در گزارش، برخی فروشندگان پیش‌پرداختی معادل ۳۰ درصد ارزش محموله دریافت کرده‌اند، اما امکان ارسال کالا در موعد مورد انتظار فراهم نشده است. از طرف دیگر، به گفته یکی از منابع بازار در همین گزارش، پرداخت عوارض صادراتی پیش از ارسال محموله انجام می‌شود. در چنین شرایطی، بخشی از منابع مالی شرکت پیش از تکمیل فرایند فروش و تحویل کالا مصرف شده و تأخیر در وصول باقی‌مانده وجه می‌تواند نقدینگی بنگاه را تحت فشار قرار دهد.
توقف حدود ۲ هزار کامیون؛ افزایش هزینه‌های زنجیره تأمین
گزارش متال اکسپرت به نقل از اتاق بازرگانی و صنعت کویته، از توقف حدود ۲ هزار کامیون در مرزهای ایران و پاکستان خبر می‌دهد. این حجم از ناوگان متوقف‌شده، ابعاد اختلال در حمل‌ونقل تجاری را نشان می‌دهد؛ اما میزان خسارت اقتصادی به عواملی مانند مدت انتظار، نوع محموله، هزینه‌های نگهداری و تعهدات قراردادی بستگی دارد.
زمانی که کامیون برای چند روز در مرز متوقف می‌ماند، هزینه‌های مربوط به ناوگان و حمل افزایش پیدا می‌کند و سرمایه‌ای که باید در چرخه معاملات بعدی استفاده شود، برای مدت بیشتری درگیر می‌ماند. اگر قیمت فروش کالا از قبل تعیین شده باشد، صادرکننده ممکن است نتواند هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده را به خریدار منتقل کند؛ در نتیجه، حاشیه سود معامله کاهش می‌یابد.
از سوی دیگر، تغییر مسیر حمل‌ونقل نیز همیشه راه‌حلی سریع و کم‌هزینه نیست. محدودیت‌های تجارت دریایی و ریسک‌های امنیتی مرتبط با تنگه هرمز، اهمیت مسیرهای زمینی را افزایش داده‌اند؛ اما ظرفیت جاده‌ای و امکانات مرزی نمی‌توانند لزوماً تمام محموله‌هایی را که با محدودیت مسیرهای دیگر مواجه شده‌اند، جذب کنند.
به همین دلیل، یکی از مهم‌ترین پیامدهای اختلال مرزی، کاهش قابلیت پیش‌بینی زمان تحویل است. خریدار خارجی که از زمان رسیدن کالا اطمینان کافی ندارد، ممکن است سفارش جدید را به تعویق بیندازد، شرایط پرداخت سخت‌گیرانه‌تری درخواست کند یا درباره زمان‌بندی قراردادهای قبلی مذاکره مجدد انجام دهد. تداوم این وضعیت می‌تواند بر حجم معاملات صادراتی و تمایل طرفین به انعقاد قراردادهای تازه اثر بگذارد.
اثر اختلال صادرات بر قیمت آهن‌آلات در بازار داخلی
تأثیر محدودیت‌های مرزی بر قیمت آهن‌آلات به نحوه واکنش تولیدکنندگان و صادرکنندگان بستگی دارد. برخلاف تصور اولیه، توقف صادرات لزوماً به افزایش یا کاهش قیمت در بازار داخلی منجر نمی‌شود؛ زیرا نتیجه نهایی به میزان کالای قابل عرضه، شرایط تقاضا و تصمیم فروشندگان وابسته است.
یکی از سناریوهای احتمالی، بازگشت بخشی از محموله‌های صادراتی به بازار داخل است. اگر صادرکنندگان نتوانند کالا را در موعد مقرر ارسال کنند و برای تأمین نقدینگی یا کاهش هزینه‌های نگهداری به فروش داخلی روی بیاورند، حجم عرضه در بازار افزایش پیدا می‌کند. چنانچه تقاضای مصرف‌کنندگان داخلی برای جذب این محموله‌ها کافی نباشد، رقابت میان فروشندگان تشدید شده و قیمت‌های پیشنهادی ممکن است تحت فشار قرار گیرد.
در مقابل، احتمال دارد برخی شرکت‌ها به امید بازگشایی مرزها، محموله‌های خود را برای صادرات نگه دارند و از فروش فوری در داخل خودداری کنند. در این وضعیت، حتی اگر کالا در انبار موجود باشد، لزوماً به بازار داخلی عرضه نمی‌شود. بنابراین باید میان موجودی فیزیکی و حجم کالایی که واقعاً برای معامله در دسترس است، تفاوت قائل شد.
علاوه بر این، تعهدات قبلی، وضعیت اسناد حمل و تسویه مالی نیز می‌توانند ورود محموله‌ها به بازار داخلی را به تأخیر بیندازند. به همین علت، برای ارزیابی اثر محدودیت صادرات بر قیمت‌ها، بررسی حجم عرضه واقعی اهمیت بیشتری از شمارش محموله‌های متوقف‌شده دارد.
قیمت ورق و تیرآهن؛ آیا محصولات فولادی یکسان واکنش نشان می‌دهند؟
اثر اختلال در مسیرهای صادراتی بر همه محصولات فولادی یکسان نیست. میزان تأثیرپذیری هر محصول به سهم آن در صادرات، مقاصد فروش، امکان جذب در بازار داخلی و شرایط عرضه و تقاضا بستگی دارد.
برای مثال، تغییر در مقصد فروش محموله‌های ورق فولادی ممکن است در صورتی بر قیمت ورق اثر بگذارد که حجم قابل‌توجهی از این محصولات وارد بازار داخلی شود. در مورد تیرآهن و سایر مقاطع فولادی نیز باید بررسی کرد که چه مقدار از محموله‌ها قابلیت عرضه داخلی دارند و تقاضای مصرف‌کنندگان ساختمانی و صنعتی در چه وضعیتی قرار گرفته است.
اگر اختلال مرزی تنها بخشی از محصولات یا مقاصد صادراتی را درگیر کرده باشد، نمی‌توان نتیجه آن را به کل بازار فولاد تعمیم داد. همچنین، افزایش عرضه یک محصول لزوماً به کاهش قیمت سایر محصولات منجر نمی‌شود؛ زیرا هر گروه کالایی شرایط معاملاتی و میزان تقاضای متفاوتی دارد.
برای تحلیل دقیق‌تر روند بازار، داده‌هایی مانند حجم معاملات، میزان عرضه در بازار داخلی، قیمت‌های پیشنهادی فروشندگان و وضعیت سفارش‌های صادراتی باید در کنار اخبار مرزی بررسی شوند. بدون این اطلاعات، پیش‌بینی قطعی درباره جهت حرکت قیمت آهن‌آلات قابل اتکا نخواهد بود.
دو سناریوی پیش روی بازار فولاد
ادامه وضعیت مرزها می‌تواند مسیرهای متفاوتی را برای بازار فولاد ایجاد کند. بررسی این سناریوها کمک می‌کند اثر احتمالی اختلال حمل‌ونقل از تغییرات قطعی بازار تفکیک شود.
سناریوی اول؛ تداوم محدودیت‌ها و افزایش فشار بر فروشندگان
اگر بسته‌بودن گذرگاه‌ها ادامه پیدا کند و مسیرهای جایگزین نیز ظرفیت کافی نداشته باشند، هزینه حمل افزایش می‌یابد و زمان تحویل محموله‌ها نامطمئن‌تر می‌شود. در چنین شرایطی، احتمال تعویق سفارش‌های صادراتی و کاهش تمایل خریداران به انعقاد قراردادهای جدید بیشتر خواهد شد.
اگر هم‌زمان بخشی از کالاهای صادراتی به بازار داخلی منتقل شود، افزایش عرضه می‌تواند فروشندگان را به رقابت قیمتی وادار کند. البته تحقق این وضعیت به عرضه واقعی محموله‌ها و میزان تقاضای داخلی وابسته است؛ بنابراین کاهش قیمت، پیامدی قطعی برای این سناریو محسوب نمی‌شود.
سناریوی دوم؛ بازگشایی مسیرها و کاهش اختلال در تحویل
اگر محدودیت‌ها در مدت کوتاهی برطرف شوند و عبور کامیون‌های تجاری به شرایط عادی بازگردد، محموله‌های معوق می‌توانند به‌تدریج به مقصد برسند. در این حالت، نیاز صادرکنندگان به عرضه اضطراری کالا در بازار داخلی کاهش پیدا می‌کند و فشار ناشی از تغییر مسیر فروش ممکن است محدودتر شود.
بااین‌حال، بازگشایی مرزها به‌تنهایی به معنای رفع کامل مشکلات نیست. زمان لازم برای تخلیه صف کامیون‌ها، بازگشت برنامه‌های حمل به روال عادی و ازسرگیری قراردادهای جدید نیز در تعیین سرعت بهبود شرایط نقش دارد.
سه شاخص مهم برای رصد آینده بازار
برای تشخیص اینکه اختلال مرزی چه اثری بر بازار فولاد خواهد گذاشت، بهتر است به‌جای تکیه بر یک خبر، چند شاخص به‌صورت هم‌زمان بررسی شوند:
۱. وضعیت رسمی گذرگاه‌ها: اعلام بازگشایی مرزها زمانی اهمیت بیشتری دارد که عبور عادی کامیون‌های تجاری و کاهش زمان انتظار نیز تأیید شود.
۲. حجم عرضه و معاملات داخلی: افزایش محسوس عرضه محصولات فولادی می‌تواند نشانه ورود بخشی از محموله‌های صادراتی به بازار داخل باشد؛ البته باید تغییرات تقاضا نیز در کنار آن بررسی شود.
۳. رفتار صادرکنندگان و خریداران خارجی: پذیرش سفارش‌های تازه، تغییر شرایط پرداخت و تعیین زمان‌های تحویل واقع‌بینانه نشان می‌دهد اعتماد تجاری تا چه اندازه بهبود یافته است.
اگر زمان انتظار در مرز کاهش پیدا کند، اما سفارش‌های صادراتی همچنان با احتیاط انجام شوند، نمی‌توان رفع کامل ریسک را نتیجه گرفت. در مقابل، بهبود هم‌زمان وضعیت حمل‌ونقل و روند قراردادهای جدید می‌تواند نشانه روشن‌تری از بازگشت تجارت به شرایط پایدار باشد.
جمع‌بندی
اختلال در گذرگاه‌های ایران با عراق و پاکستان، زنجیره صادرات فولاد را از چند مسیر تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ از تأخیر در تحویل کالا و افزایش هزینه‌های حمل گرفته تا فشار بر نقدینگی صادرکنندگان و کاهش اطمینان خریداران خارجی. توقف حدود ۲ هزار کامیون در مرزهای ایران و پاکستان نیز نشان می‌دهد که این مشکل صرفاً به تأخیر چند محموله محدود نیست و می‌تواند بخش گسترده‌تری از حمل‌ونقل تجاری را درگیر کند.
بااین‌حال، اثر نهایی این وضعیت بر بازار داخلی به میزان عرضه واقعی محموله‌ها، شرایط تقاضا و سرعت بازگشایی مسیرها بستگی دارد. اگر کالاهای صادراتی به بازار داخل بازگردند، احتمال افزایش رقابت میان فروشندگان وجود دارد؛ اما اگر محموله‌ها تا زمان رفع محدودیت‌ها نگهداری شوند، الزاماً افزایش عرضه‌ای رخ نخواهد داد.
در نتیجه، برای پیش‌بینی روند قیمت آهن‌آلات باید وضعیت مرزها، حجم معاملات داخلی و رفتار صادرکنندگان به‌صورت هم‌زمان بررسی شود. تنها با کنار هم قرار دادن این داده‌ها می‌توان ارزیابی دقیق‌تری از پیامدهای اختلال صادراتی بر بازار فولاد ارائه داد.
برای مشاهده جدیدترین اخبار و مقالات بازار ورق سیاه، به وبسایت رسمی آهن برکت سر بزنید.
